Osmanlı’da Türk olmak zordur…

Osmanlı’da Türk olmak zordur…

Osmanlı Bankası çalışanlarını görüyoruz…. Kafalarında şapka olanlar muhtemelen İngiliz, ortaki fesliler ise Rum veya Ermeni…bir zamanlar Osmanlı’nın tüm banka, su idaresi, demiryolları, ticareti kısacası her şeyi ama her şeyi bu imtiyazlı devşirmelerin elindeydi…Biz Türkler ise bu devşirmelere bedava bekçilik yapardık…zenginlik, her türlü ayrıcalık onlara, fakirlik bizeydi…iyi bakın fotoğrafa, en sağ ve en soldaki çaycı kılığındaki bekçileri görüyor musunuz? İşte onlar biz Türkler idik…Yaşasın Cumhuriyet yaşasın Atatürk, bizi kendi toprağımızın gerçek efendisi yaptığı için.

Osmanlı Bankası Tarihçesi

Osmanlı'da Türk olmak zordur...
Bankanın kuruluş sözleşmesi.

Bank-ı Osmanî-i Şahane, uzun yıllar Osmanlı İmparatorluğu’nun resmi bankası ve hazinedarı olarak görev yaptı. İmparatorluk genelinde birçok altyapı yatırımını destekleyen Banka, yaygın şube ağı sayesinde piyasa ile ilişkilerini artırarak ticari bankacılıkta kendisine önemli bir yer edindi. Aynı zamanda banknot emisyonu imtiyazına da sahip olan Bank-ı Osmanî-i Şahane; mevduat, emanet, kredi ve iskonto gibi hizmetleriyle günlük yaşamın vazgeçilmez bir parçası haline geldi.

 

Bank-ı Osmanî-i Şahane’nin kuruluşu, 4 Şubat 1863 günü imzalanan bir sözleşmeyle gerçekleştirildi. 1856’da İngiliz sermayesiyle kurulan Ottoman Bank’in İngiliz ortakları, şirkete yeni katılan Fransız ortaklar ve Osmanlı makamları tarafından imzalanan sözleşme, Kırım Savaşı’ndan beri süregelen mali krize son vermeye kararlı Sultan Abdülaziz tarafından kısa bir süre içinde onaylandı. Böylece Ottoman Bank’in mirasını devralan Bank-ı Osmanî-i Şahane, 1 Haziran 1863 tarihinden itibaren yeni kimliğiyle hizmet vermeye başladı.

Osmanlı'da Türk olmak zordur...
Osmanlı Bankası Genel Müdürlüğü, 1896.

Para sisteminin sağlıklı hale getirilmesi ve Bank-ı Osmanî-i Şahane’nin kurulması, Tanzimat’ın maliye alanındaki icraatlarının başında yer alıyordu. Banka, Osmanlı İmparatorluğu’na borç kaynağı yaratacak, borçlanmalarda aracı rolü üstlenecek ve devlet bankalarının en önemli imtiyazlarından biri olan para basma hakkını kullanacaktı. 17 Şubat 1875’te imzalanan yeni bir sözleşme ile Banka, imparatorluğun hazinedarı konumuna getirildi. Böylece, artan mali desteğine karşılık, bütçenin hazırlanmasında ve uygulamasında söz sahibi olarak, hazine işlemlerinde de tekel durumuna geldi.

Osmanlı İmparatorluğu’nun mali krize girmesi sonucunda, Banka, bu duruma çare olarak görülen Düyun-ı Umumiye İdaresi’nin 1881’deki kuruluşunda aktif rol aldı. Devletin borçlanma yükünün önemli bir kısmını Düyun-ı Umumiye’nin devralmasıyla yeniden yapılanma sürecine giren Bank-ı Osmanî-i Şahane, ticaret ve yatırım bankacılığına yöneldi. O yıllarda, Müşterek-ül Menfa Tütün Rejisi (1884), Rumeli Demiryolları bağlantıları (1885), Beyrut Limanı Şirketi (1888), Selanik İstanbul Demiryolu bağlantısı, İzmir-Kasaba Demiryolu’nun uzatılması (1984), Ereğli Kömür Madenleri (1896), Beyrut-Şam-Havran Demiryolu ve uzantısı (1892-1900) ile Bağdat Demiryolu (1903) yatırımlarına iştirak etti. Altyapı girişimlerinin yanı sıra giderek genişleyen müşteri portföyüne de kavuşarak, bir ticari banka kimliğine bürünmeye başladı. Bu doğrultuda 1890 yılından başlayarak şube sayısını artırmaya önem veren Banka, 1910’dan sonra iyice çoğalan şubeleri sayesinde piyasa üzerindeki etkisini daha da güçlendirdi.

1. Dünya Savaşı

1. Dünya Savaşı, Bankanın faaliyetlerini oldukça etkiledi. Osmanlıların savaşa girmesiyle, Fransa ve İngiltere’nin gözünde Osmanlı hukukuna bağlı bir şirket olarak “düşman kuruluş” niteliği kazanan Banka, Osmanlı İmparatorluğu tarafından da İngiliz ve Fransız sermayesi sebebiyle aynı derecede güvenilmez kabul ediliyordu. Bu dönemde, Fransız ve İngiliz müdürlerin görevlerini bırakması ve para basma imtiyazından vazgeçilmesi şartıyla, Bankanın faaliyetlerine devam etmesine izin verildi.

Bank-ı Osmanî-i Şahane

Bank-ı Osmanî-i Şahane, savaştan sonra 10 Mart 1924 tarihinde imzalanan bir sözleşmeyle para basma imtiyazını Türkiye Cumhuriyeti’ne devrettiyse de, Merkez Bankası’nın kuruluşuna kadar hazine işlemlerini sürdürmeye ve Devlet Bankası statüsünü korumaya devam etti. Bu dönemde, yeni siyasal rejime uygun olarak “Osmanlı Bankası” adını aldı. 1933 yılının Haziran ayında imzalanan sözleşmeyle özel bir ticaret bankası olarak yapılanan Osmanlı Bankası, 1952’de imzalanan bir başka sözleşmeyle, 1990’lara dek süren yeni statüsüne kavuştu.

1914 yılında, 37’si Anadolu’da, 11’i Suriye ve Filistin’de, 5’i Mısır’da, 3’ü İstanbul’da, 5’i Trakya’da, 6’sı Makedonya’da ve diğerleri Kıbrıs, Mezopotamya, Arabistan ve Arnavutluk’ta olmak üzere 80’i aşkın şubesi bulunan Osmanlı Bankası; gerek savaş boyunca, gerekse hemen sonrasında şubelerinin çoğunu kapatmak zorunda kaldı. Buna karşılık, 1920-1930 yılları arasında İngiliz sermayedarların isteği doğrultusunda, Ortadoğu’da hızlı bir şubeleşmeye gidildi. 1956 yılında Mısır şubelerinin millileştirilmesi ve el konulması sonucunda Ortadoğu’daki faaliyetlerinde önemli bir kayba uğradı. Aynı dönemde Kenya, Uganda, Tanzanya, Rodezya, Katar, Abudabi, Sudan ve Katar’da, İngiliz sermayedarlara bağlı olarak çalışmalarına devam etti. 1969 yılında ana sermayedar Grup Paribas’in isteği doğrultusunda; Avrupa, Ortadoğu ve Afrika’daki şubelerini Grindlays Bank’e devreden Osmanlı Bankası, bu tarihten itibaren yalnızca Türkiye sınırları içerisinde hizmet vermeye başladı. 1993’e gelindiğinde anonim şirket statüsüyle yeniden yapılanan Bankanın hisseleri, Haziran 1996’da Garanti Bankası’na ait Clover Investments tarafından satın alındı ve Banka, Doğuş Grubu’na katıldı. 31Ağustos 2001 tarihi itibarıyla Doğuş Grubu bünyesindeki Körfezbank ile birleşen Osmanlı Bankası, 21 Aralık 2001’de ana hissadarı Garanti Bankası’nın bünyesine dahil oldu.

Osmanlı Bankası şubelerinin kronolojik listesi

(A. Autheman, La Banque impériale ottomane, Comité pour l’Histoire économique et financière de la France, p: 274-275)

Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1856 Londra, İstanbul, İzmir, Kalas (kap. 1866), Beyrut (kap. 1921)
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1861 Bükreş (kap.1921)
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1862 Selanik, Aydın, Afyon Karahisar (kap. 1880), Manisa, Larnaka
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1865 Isparta
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1867 İskenderiye
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1868 Paris
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1869 Antalya
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1872 Port-Said
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1875 Rusçuk (kap.1880), Edirne, Bursa, Şam (kap. 1880)
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1878 Filibe (kap. 1899)
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1879 Lefkoşe, Limasol
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1880 Varna (kap. 1882)
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1881 Nazilli (kap. 1898)
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1886 İstanbul – Yeni Cami
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1889 Adana, Konya
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1890 Sofya (kap. 1899), Denizli, Muğla
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1891 İstanbul – Beyoğlu, Balıkesir, Uşak, Samsun, Trabzon
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1892 Rusçuk (tekrar, kap. 1921)
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1898 Midilli (kap. 1921)
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1899 Kastamonu, Sivas
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1903 Manastır (kap. 1914), Üsküp (kap. 1914)
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1904 Dedeağaç (kap. 1914), Kavala, Eskişehir, Akşehir, Trablusşam (kap.1921), Kudüs
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1905 Nazilli (tekrar), Bandırma, Bilecik, Yafa
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1906 İskeçe (kap. 1914), Erzurum, Giresun, Kütahya, Antep, Silifke (kap. 1907), Mağosa, Hayfa, Trablusgarp (kap. 1912)
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1907 Adapazarı, Musul, Minye
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1908 Tarsus, Humus (kap. 1921)
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1909 Gümülcine (kap. 1914), Tekirdağ
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1910 Sufli, Drama (kap. 1921), Seres (kap. 1921), Yanya (kap. 1921), Kayseri, İnebolu, Ordu, Geyve, Bolvadin, Mansure
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1911 Manchester, İşkodra (kap. 1914), Rodos (kap.19031921), Diyarbekir, Harput / Mamuret-ül-Aziz, Bitlis, Van, Ceyhan, Sayda (kap. 1921), Hüdeyde (kap. 1921), Bingazi (kap. 1912)
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1912 Bolu, Urfa, Sandıklı, Söke, Cidde (kap. 1916)
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1913 İskenderun (kap. 1921)
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1914 Çanakkale, Zahle (kap. 1921)
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1915 Marsilya
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1919 Hama (kap. 1921)
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1920 Kerkük, Aşar, Tunus, Kirmanşah
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1921 Baf, Troodos
Osmanlı'da Türk olmak zordur... 1922 Beytüllahim, Ramalla, Nablus, Hamedan, Tahran

 

Kaynakça

Osmanlı'da Türk olmak zordur... Autheman, André; La Banque impériale ottomane, Paris: Comité pour l’Histoire économique et financière de la France, 1996.

Osmanlı'da Türk olmak zordur... Histoire de la Banque ottomane, Istanbul, 1988.

Osmanlı'da Türk olmak zordur... Billiotti, Adrien, La Banque impériale ottomane, Paris, 1909.

Osmanlı'da Türk olmak zordur... Clay, Christopher, “The Imperial Ottoman Bank in the Later Nineteenth Century: A Multinational “National” Bank”, in G. Jones (derl.), Banks as Multinationals, Londra, 1990.

Osmanlı'da Türk olmak zordur... Eldem, Edhem, A 135-Year-Old Treasure. Glimpses from the Past in the Ottoman Bank Archives, Istanbul, 1997.

Osmanlı'da Türk olmak zordur... Thobie, Jacques, Intérêts et impérialisme français dans l’Empire ottoman (1895-1914), Publication de la Sorbonne, Paris,1997.

Türk, ahlâk yapısını bir Peygambere muhtaç olacak kadar hiçbir devirde kaybetmedi…

Türk, ahlâk yapısını bir Peygambere muhtaç olacak kadar hiçbir devirde kaybetmedi…